Jak używać tej checklisty
Masz przed sobą spotkanie z potencjalnym wykonawcą budowy domu. To jedna z najważniejszych decyzji finansowych w Twoim życiu — wartość kontraktu to zazwyczaj 400 000–700 000 PLN.
Zasada pierwszego spotkania: Spotkanie weryfikacyjne to nie rozmowa towarzyska. To przesłuchanie. Dobry wykonawca to rozumie i nie jest tym urażony — wręcz przeciwnie, profesjonalista oczekuje konkretnych pytań.
Jak organizować spotkanie:
- Spotkaj się z minimum 3 wykonawcami osobno (nie “jednocześnie” — porównujesz oferty, nie organizujesz licytacji)
- Zarezerwuj 60–90 minut na każde spotkanie
- Miej przy sobie wydrukowaną tę checklistę i zaznaczaj odpowiedzi
- Poproś o dokumenty na piśmie (referencje, polisę OC, NIP)
- Nie podejmuj decyzji na miejscu — powiedz że wróci z odpowiedzią za kilka dni
Kategoria A: Firma i historia (8 pytań)
To fundamentalne pytania o wiarygodność firmy. Bez pozytywnych odpowiedzi na te pytania — dalej nie idź.
A1. Od jak dawna firma działa w branży budownictwa jednorodzinnego?
Oczekiwana odpowiedź: minimum 5 lat doświadczenia w budownictwie jednorodzinnym (nie ogólnobudowlanym). Firma założona rok temu z “wieloletnim doświadczeniem wspólnika” to nie to samo. Sprawdź datę rejestracji w CEIDG/KRS.
A2. Ile domów jednorodzinnych zrealizowaliście w ostatnich 2 latach?
Oczekiwana odpowiedź: minimum 3–5 domów/rok. Firma która robi 1 dom na rok nie ma wystarczającego doświadczenia operacyjnego. Firma z 10+ domów rocznie może mieć problem z dostępnością ludzi dla Twojej budowy.
A3. Proszę o NIP, REGON i numer KRS/CEIDG do weryfikacji.
Oczekiwana odpowiedź: natychmiastowe podanie danych. Hesytacja lub “sprawdzę i dam jutro” = red flag. Weryfikuj na biznes.gov.pl jeszcze tego samego dnia.
A4. Jaką kwotę ma Wasza polisa OC i mogę ją zobaczyć?
Oczekiwana odpowiedź: polisa OC minimum 500 000 PLN sumy gwarancyjnej. Poproś o dokument — nie tylko ustne zapewnienie. Polisa powinna być aktualna (sprawdź datę ważności).
A5. Proszę o kontakt do 3 klientów z budów ukończonych w ostatnich 2 latach.
To jedno z najważniejszych pytań. Profesjonalny wykonawca poda 3 kontakty bez wahania. Zadzwoń do każdego z nich i zapytaj: czy polecają, czy były opóźnienia, czy były ukryte koszty, czy wróciłeś do nich przy ewentualnych problemach.
A6. Jaki był najtrudniejszy projekt który realizowaliście i co sprawiło trudność?
To pytanie testuje samoświadomość i uczciwość. Odpowiedź “żaden projekt nie był trudny” jest nieprawdziwa i świadczy o niechęci do przejrzystości. Szukaj odpowiedzi które pokazują że firma wie jak radzić sobie z problemami.
A7. Czy zdarzyło Wam się zrezygnować z klienta lub klient z Wami — dlaczego?
Kontrowersyjne pytanie, ale bardzo wartościowe. Firma która nigdy nie miała konfliktu = statystycznie niemożliwe. Jak firma opisuje trudne sytuacje mówi dużo o jej kulturze pracy.
A8. Kto będzie kierownikiem budowy dla mojego projektu — czy to Wasza osoba czy zewnętrzna?
Kierownik budowy musi mieć uprawnienia budowlane. Poproś o dane kierownika i sprawdź jego uprawnienia w rejestrze PIIB (Polska Izba Inżynierów Budownictwa) na piib.org.pl. Kierownik budowy musi być tam wpisany.
Kategoria B: Materiały i podwykonawcy (8 pytań)
Jakość materiałów i kontrola nad podwykonawcami decyduje o trwałości domu na 50 lat.
B1. Którzy są Wasi stali dostawcy materiałów budowlanych?
Oczekiwana odpowiedź: konkretne firmy (Saint-Gobain, Ytong, Wienerberger, Isover). Wykonawcy z ugruntowaną pozycją mają stałych dostawców i warunki handlowe. “Kupujemy tam gdzie jest najlepiej” = brak stabilności w jakości.
B2. Jakie pustaki/bloczki, styropian i pokrycie dachu planujecie dla mojego projektu?
Poproś o konkretne marki i parametry. Jeśli projekt katalogowy zakłada Ytong PP2/0,5 (lambda 0,10), a wykonawca planuje tańszy zamiennik — różnica w kosztach ogrzewania przez 20 lat to 30 000–80 000 PLN.
B3. Czy zatrudniacie podwykonawców? Jeśli tak — w jakim zakresie?
Większość wykonawców korzysta z podwykonawców (instalatorzy elektryczni, hydraulicy, dekarze). To standardowe. Ważne: czy wykonawca zarządza nimi i odpowiada za ich pracę, czy tylko “organizuje” i zostawia Cię z problemami.
B4. Jak weryfikujecie jakość pracy podwykonawców?
Oczekiwana odpowiedź: inspekcje etapowe, protokoły odbioru od każdej branży, fotodokumentacja. “Sprawdzamy jak jest gotowe” = problem.
B5. Czy mogę otrzymać listę Waszych stałych podwykonawców?
Dobry wykonawca ma stałych podwykonawców z którymi pracuje od lat. Lista powinna zawierać: firmę elektryczną, hydrauliczną, dekarską. Możesz sprawdzić ich niezależnie.
B6. Czy mogę zobaczyć oryginały certyfikatów materiałów na każdym etapie?
Certyfikaty materiałów (CE, aprobaty techniczne) potwierdzają że materiał jest tym co mówi etykieta. Odmowa pokazania certyfikatów = ryzyko użycia materiałów poniżej specyfikacji.
B7. Czy kupujecie materiały w hurtowniach z fakturami, czy z innych źródeł?
Pytanie o transparentność. Materiały z udokumentowanymi fakturami mają gwarancję producenta i możliwość reklamacji. Materiały “z okazji” lub bez faktur — nie.
B8. Czy oferujecie upgrade materiałów premium za dopłatą i co to obejmuje?
Dobre pytanie do zrozumienia zakresu kontraktu. Standardowa specyfikacja materiałowa a “premium” często różnią się o 30 000–80 000 PLN — lepiej wiedzieć co jest standardem u tego wykonawcy.
Kategoria C: Harmonogram (8 pytań)
Harmonogram to dokument który chroni Cię przed “jeszcze tydzień” trwającym 6 miesięcy.
C1. Ile tygodni/miesięcy planujecie na: stan zero, stan surowy otwarty, zamknięty, deweloperski?
Oczekiwane czasy dla domu 150–180 m² w aglomeracji warszawskiej (2026):
| Etap | Czas standardowy | Red flag jeśli |
|---|---|---|
| Stan zero (fundamenty) | 4–8 tygodni | < 3 tygodnie |
| Stan surowy otwarty | 8–14 tygodni | < 6 tygodni |
| Stan surowy zamknięty | 4–8 tygodni po SO | < 3 tygodnie |
| Stan deweloperski | 12–18 tygodni | < 8 tygodni |
C2. Jak organizujecie roboty równoległe (czy montaż okien jest równoległy z dachem)?
Dobry wykonawca ma harmonogram Gantta lub przynajmniej jasną wizję sekwencji robót. Roboty równoległe mogą skrócić czas o 20–30%, ale wymagają dobrego zarządzania.
C3. Czy sezon zimowy zatrzymuje Wasze prace?
Realny zimowy postój: temperatury < -5°C przez > 5 dni z rzędu wstrzymują betonowanie i murowanie. Wykonawca powinien mieć plan “zimowy”: co można robić (prace wewnątrz, instalacje), co nie (betonowanie bez namiotów grzewczych).
C4. Co się dzieje jeśli jest opóźnienie z przyczyn pogodowych — kto decyduje że to “siła wyższa”?
Siła wyższa to tylko ekstremalne zdarzenia nieprzewidywalne (powódź, trzęsienie ziemi). Deszcz przez 2 tygodnie — nie jest siłą wyższą. Spytaj jak dokładnie definiują siłę wyższą w umowie.
C5. Jakie kary umowne akceptujecie za przekroczenie terminów etapów?
Standardowe kary: 0,1–0,3% wartości kontraktu za każdy dzień opóźnienia. Wykonawca który odmawia jakichkolwiek kar = brak odpowiedzialności za harmonogram. Kary umowne muszą być w umowie — ustne zapewnienie nie ma mocy prawnej.
C6. Czy pracujecie w soboty i ile dni tygodnia mam Waszych ludzi na budowie?
Realny czas pracy: minimum 5 dni/tydzień (pon–pt). Soboty opcjonalnie. Budowa która “idzie” 3 dni w tygodniu nie zmieści się w obiecanym harmonogramie. Poproś o harmonogram tygodniowy dla konkretnego etapu.
C7. Czy ceny sezonowe się różnią — czy budowa zimą kosztuje inaczej?
Budowa zimą (listopad–marzec): materiały mogą być droższe (transport), robocizna może być tańsza (mniejsze zapotrzebowanie). Niektórzy wykonawcy oferują zniżkę na etapy realizowane poza sezonem szczytowym (maj–wrzesień).
C8. Czy będą Wasze osoby na placu każdego dnia roboczego?
Podstawowe oczekiwanie: codziennie na placu jest kierownik brygady lub brygadzista. Nie akceptuj modelu “przyjeżdżamy i sprawdzamy postępy raz w tygodniu” dla aktywnych robót.
Kategoria D: Kontrola jakości (8 pytań)
Kontrola jakości to system który zapobiega kiedy “zaleją złą warstwę betonu” i nie możesz tego cofnąć.
D1. Kto jest Waszym kierownikiem budowy i jakie ma uprawnienia?
Ponowne pytanie — bo to kluczowe. Kierownik budowy musi być wpisany w PIIB (piib.org.pl). Poproś o numer uprawnień i sprawdź osobiście.
D2. Czy dopuszczacie zatrudnienie inspektora nadzoru przez inwestora?
Dobry wykonawca odpowie TAK — inspektor nadzoru inwestorskiego nie przeszkadza uczciwie pracującej firmie. Odmowa lub “po co to komu?” = czerwona flaga. Inspektor nadzoru kosztuje 2 000–4 000 PLN/m, ale chroni Twoje interesy przez cały czas budowy.
D3. Jak weryfikujecie jakość pracy własnych pracowników?
Szukaj konkretnej procedury: cotygodniowe inspekcje brygadzisty, kontrola mieszanki betonowej (słupki próbne), protokoły odbioru wewnętrzne przed przejściem do kolejnego etapu.
D4. Jakimi narzędziami mierzycie pionowość ścian, poziom i grubość warstw?
Konkretne narzędzia: poziomica laserowa (Leica, Hilti), łata murarska 2 m, sonda do pomiaru grubości tynku. Firma bez narzędzi pomiarowych = praca “na oko”.
D5. Kto prowadzi dziennik budowy — czy mam dostęp do wpisów?
Dziennik budowy prowadzi kierownik budowy (obowiązek prawny). Jako inwestor masz prawo wglądu w dziennik budowy w każdym czasie. Odmowa dostępu = naruszenie prawa.
D6. Czy robicie fotodokumentację etapów — co jest zakryte?
Zakryte elementy (zbrojenie fundamentów, warstwy izolacji, instalacje w podłodze) muszą być sfotografowane PRZED zakryciem. To Twój jedyny dowód że zostały wykonane prawidłowo. Poproś o fotodokumentację z poprzednich realizacji.
D7. Jak wygląda procedura odbioru każdego etapu?
Standardowa procedura: inspekcja wizualna przez kierownika → protokół odbioru etapu podpisany przez obie strony → zgoda inwestora → wypłata transzy. Brak protokołów odbioru = brak kontroli płatności = utrata dźwigni finansowej nad wykonawcą.
D8. Czy zgodzisz się na zewnętrzny audyt jakości w trakcie budowy?
Jedno z najważniejszych pytań. Audyt zewnętrzny (koordynator budowy lub inspektor nadzoru z zewnątrz) wykrywa problemy których Ty jako inwestor nie zauważysz. Wykonawca który odmawia = ma coś do ukrycia. Wykonawca który odpowie “TAK, to Twoje prawo” = profesjonalista.
Kategoria E: Pieniądze i ryzyko (8 pytań)
Finansowe zasady kontraktu chronią Cię gdy coś pójdzie nie tak.
E1. Jaki jest proponowany model płatności — ile transzy i na podstawie czego?
Standardowy bezpieczny model: 4–5 transz powiązanych z etapami (stan zero, surowy otwarty, surowy zamknięty, deweloperski, odbiór końcowy). Każda transza uruchamiana po podpisaniu protokołu odbioru etapu przez obie strony. Unikaj: modelu “płacisz co miesiąc” (brak powiązania z postępem), dużych zaliczek > 20%.
E2. Jaką zaliczkę wymagacie przy podpisaniu umowy?
Standardowa zaliczka: 10–20% wartości kontraktu. Powyżej 20% = negocjuj. Powyżej 30% = red flag, rozważ innego wykonawcę. Zaliczka powyżej 30% przy kontrakcie 600k to 180 000 PLN narażonych bez zabezpieczenia.
E3. Czy akceptujecie retencję 5–10% do odbioru końcowego?
Retencja to Twój fundusz na usterki. Standardowe 5–10% wartości kontraktu (30 000–60 000 PLN) zatrzymane do pełnego odbioru. Wykonawca który odmawia retencji — odrzuć jego ofertę lub żądaj gwarancji bankowej o równoważnej wartości.
E4. Czy wystawiacie faktury VAT — jaka stawka?
Usługi budowlane dla osób fizycznych budujących dom na własne cele: stawka VAT 8% (przy domach do 300 m²). Brak faktur VAT = ryzyko dla Ciebie (nie możesz odliczyć przy ewentualnej sprzedaży, brak dokumentacji dla banku) i red flag dla uczciwości firmy.
E5. Jak rozliczacie roboty dodatkowe — co jest “dodatkowe”?
Roboty dodatkowe (prace poza zakresem umowy) muszą być wyceniane i zlecane na piśmie przed ich wykonaniem. Standardowa stawka robocizny dodatkowej: zgodna z cennikiem w umowie lub uzgodniony stawka za r/g. Firma która “doliczy potem” bez pisemnego zlecenia = roszczenia bez podstawy.
E6. Kto odpowiada za szkody niemożliwe do przewidzenia (nieznane instalacje, zanieczyszczony grunt)?
To wrażliwy temat. Rozwiązanie: umówcie się na procedurę “napotkanego problemu” — wykonawca informuje Cię pisemnie, wspólnie decydujecie o rozwiązaniu, koszty wyceniane osobno przed robotami. Firma która mówi “to zawsze Twój problem” = bad faith.
E7. Co się dzieje jeśli firma zbankrutuje w trakcie budowy?
Trudne pytanie, ale ważne. Standardowe zabezpieczenie: gwarancja bankowa dobrego wykonania kontraktu (5–10% wartości) lub ubezpieczenie kontraktu (dostępne np. w Euler Hermes). Minimalne zabezpieczenie: retencja 10% + model płatności transzami (nie płacisz za co nie zrobili). Zapytaj wprost: “Jaka jest kondycja finansowa firmy, czy macie kredyt obrotowy?”
E8. Czy odpowiedzialność firmy przechodzi na kolejnych właścicieli jeśli sprzedam dom?
Odpowiedź eksperta: gwarancja i rękojmia są związane z nieruchomością, nie z osobą inwestora. Jeśli sprzedasz dom, prawa z tytułu rękojmi i gwarancji przechodzą na nowego właściciela (przez 5 lat od odbioru dla rękojmi). To ważne dla przyszłej wartości sprzedaży domu — dom z dokumentacją i aktywnymi gwarancjami jest warty więcej.
Jak ocenić odpowiedzi — red flag scorer
Po spotkaniu z każdym wykonawcą, oceń odpowiedzi według schematu:
| Kategoria | Czerwone flagi (każda = -10 pkt) | Żółte flagi (każda = -3 pkt) |
|---|---|---|
| A (Firma) | Odmowa podania NIP, brak referencji | Firma < 3 lata, brak stałych klientów |
| B (Materiały) | Brak certyfikatów, brak stałych dostawców | Brak listy podwykonawców |
| C (Harmonogram) | Odmowa kar umownych, brak HRF | Nierealistyczne terminy |
| D (Jakość) | Odmowa inspektora nadzoru, odmowa audytu | Brak fotodokumentacji z poprzednich prac |
| E (Pieniądze) | Zaliczka > 30%, odmowa retencji, brak faktur VAT | Brak procedury zmian zakresu |
Wynik powyżej -10 pkt: Poważnie rozważ rezygnację. Wynik -5 do -10 pkt: Negocjuj warunki, możliwe że niektóre czerwone flagi uda się wyprostować w umowie. Wynik 0 do -5 pkt: Akceptowalny wykonawca, ale monitoruj bieżące zachowanie. Wynik 0: Profesjonalny partner — idź dalej.
Kolejne kroki
Masz już odpowiedzi od 3 wykonawców. Teraz:
- Sprawdź referencje przez telefon (nie email — rozmawiaj z poprzednimi klientami)
- Porównaj oferty cenowe na tym samym kosztorysie
- Skonsultuj wybraną umowę z prawnikiem budowlanym lub doświadczonym koordynatorem budowy
Więcej o weryfikacji: jak sprawdzić wykonawcę — 12 kryteriów i czerwone flagi przy wyborze wykonawcy.
Artykuł przygotowany przez Pawła Wójtowicza — koordynatora budowy z 12-letnim doświadczeniem. Lista pytań oparta na doświadczeniu z nadzoru ponad 80 inwestycji w aglomeracji warszawskiej.
Najczęściej zadawane pytania
Ile ofert od wykonawców powinienem zebrać?
Minimum 3 oferty — to absolutne minimum do porównania. Optymalnie: 4–5 ofert. Przy mniej niż 3 ofertach nie masz punktu odniesienia i nie możesz zweryfikować czy cena jest rynkowa. Ważne: oferty muszą być oparte na tym samym kosztorysie i specyfikacji materiałowej (poproś o wycenę na podstawie Twojego projektu, nie 'szacunkową'). Porównywanie ofert 'na m²' bez specyfikacji to błąd — jedna firma może liczyć m² z garażem, inna bez.
Czy mogę negocjować cenę z wykonawcą?
Tak, negocjacja jest standardową częścią procesu wyboru wykonawcy. Przestrzeń do negocjacji: terminy płatności (szybsza płatność może obniżyć cenę), zakres robót (wyłączenie pewnych etapów jeśli zrobisz sam), materiały (ich jakość determinuje cenę — możesz zaproponować konkretnych dostawców), harmonogram (prace poza sezonem budowlanym mogą być tańsze). Unikaj negocjowania 'w dół' bez zmiany zakresu — wykonawca który drastycznie obniża cenę albo zaoszczędzi na materiałach, albo zostawi Cię z niedokończoną budową.
Jak sprawdzić wykonawcę w CEIDG i KRS?
CEIDG (Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej): firma.gov.pl → wyszukaj po NIP lub nazwie firmy. Sprawdź: czy firma jest aktywna, od kiedy działa, pod jakim adresem. KRS (Krajowy Rejestr Sądowy): rejestr.io lub ekrs.ms.gov.pl → wyszukaj po NIP lub KRS. Sprawdź: historię zmian zarządu, czy toczą się postępowania upadłościowe, kapitał zakładowy (przy spółkach). Red flag: firma zarejestrowana krócej niż 2 lata, wielokrotne zmiany zarządu, brak kapitału.
Co to jest retencja i dlaczego jest ważna?
Retencja (zatrzymanie) to część wynagrodzenia wykonawcy którą wstrzymujesz do momentu upływu okresu gwarancyjnego lub usunięcia usterek po odbiorze. Standardowa retencja: 5–10% wartości kontraktu (30 000–60 000 PLN przy kontrakcie 600k). Zwalniana po: pełnym odbiorze końcowym lub po upływie okresu gwarancji (zazwyczaj 1–2 lata). Wykonawca który NIE zgadza się na retencję — duże czerwone światło. Retencja to Twoje jedyne zabezpieczenie po zakończeniu budowy jeśli pojawią się usterki.
Czy muszę podpisać umowę z generalnym wykonawcą czy mogę zrobić to sam?
Masz dwie opcje: Generalny wykonawca (GW): jedna firma zarządza wszystkimi branżami (murarze, elektrycy, hydraulicy, dekarze). Prosta umowa, jedna odpowiedzialność. Wyższy koszt (+5–15% vs bezpośrednie kontrakty). Bezpośrednie kontrakty z podwykonawcami: niższy koszt, ale Ty jesteś koordynatorem. Zarządzasz harmonogramem, rozliczasz każdą firmę osobno, odpowiadasz za wszelkie konflikty między branżami. Dla P1 (pierwsza budowa): generalny wykonawca zdecydowanie rekomendowany. Samodzielne zarządzanie podwykonawcami to praca na pełen etat przez 12–18 miesięcy.
Co powinien zawierać harmonogram rzeczowo-finansowy?
Harmonogram rzeczowo-finansowy (HRF) to załącznik do umowy który: wymienia wszystkie etapy robót z opisem zakresu, podaje termin zakończenia każdego etapu (data lub 'tygodnie od startu'), określa wartość każdego etapu (kwota PLN lub % kontraktu), stanowi podstawę do wypłaty transz wynagrodzenia. HRF bez HRF = kontrakt bez kontroli. Sprawdź czy HRF zawiera: kamień milowy 'stan zero', 'stan surowy otwarty', 'stan surowy zamknięty', 'stan deweloperski', 'odbiór końcowy' — każdy z terminem i kwotą.
Ile wynosi standardowa zaliczka dla wykonawcy?
Standardowa zaliczka (przedpłata): 10–20% wartości kontraktu przy podpisaniu umowy. Zaliczka powyżej 20% — czerwona flaga. Zaliczka powyżej 30% — zrezygnuj. Wykonawcy doświadczeni i stabilni finansowo nie potrzebują dużych zaliczek — kupują materiały od dostawców z odroczonym terminem płatności. Duże zaliczki biorą firmy które nie mają zdolności kredytowej ani zaufania dostawców. Pamiętaj: zaliczka bez zabezpieczenia (gwarancja bankowa, weksel) to pieniądze które tracisz jeśli firma zbankrutuje.
Co zrobić jeśli wykonawca odmawia odpowiedzi na pytania z tej listy?
Odmowa odpowiedzi na standardowe pytania to poważna czerwona flaga. Oto gradacja reakcji: (1) Jeśli odmawia podania referencji — wyklucz go z wyboru. (2) Jeśli mówi że 'nie potrzeba' umowy pisemnej — wyklucz go natychmiast. (3) Jeśli nie chce pokazać NIP i danych firmy do weryfikacji — nie podpisuj nic. (4) Jeśli nie zgadza się na retencję — negocjuj, a jeśli dalej odmawia — wykluczenie. Dobry wykonawca odpowiada na wszystkie pytania bez obrażania się — rozumie że to standardowa due diligence inwestora.
Jak działa rękojmia za wady budowlane?
Rękojmia to ustawowe prawo inwestora do żądania naprawy wad lub odszkodowania przez 5 lat od odbioru (art. 568 KC dla dzieła). Rękojmia działa niezależnie od gwarancji w umowie. Procedura: wykryj wadę → pisemne zawiadomienie wykonawcy → wykonawca ma 14–21 dni na odpowiedź → jeśli odmawia naprawy: wezwanie do sądu lub mediacja. Ważne: protokół odbioru końcowego jest kluczowy — jeśli podpiszesz bez zastrzeżeń wady jawne, zrzekasz się prawa do ich reklamacji. Wady ukryte (niewidoczne przy odbiorze) możesz reklamować przez 5 lat.
Co to są kary umowne w kontrakcie budowlanym i jak je ustalić?
Kara umowna to z góry określona kwota pieniędzy którą wykonawca płaci Ci za: opóźnienie w realizacji etapów, wadliwe wykonanie robót po wezwaniu do poprawy. Standardowe stawki kar umownych: 0,1–0,3% wartości kontraktu za każdy dzień opóźnienia. Przykład: kontrakt 600k, kara 0,2%/dzień = 1 200 PLN/dzień za opóźnienie. Ważne: kary umowne muszą mieć max limit (zazwyczaj 10–20% kontraktu) — bez limitu sąd może je zakwestionować. Kary umowne nie zastępują prawa do odszkodowania — możesz dochodzić dodatkowego odszkodowania jeśli szkoda przekracza kary.